Suyun Mirası

Türkiye’nin Başlıca Tarihi Su Yapıları

Alacahöyük, Gölpınar Hitit Barajı

Çeşmeler

/media/5bgfre5i/artboard-1-copy-2-1-5x-100.jpg

Sadece canlı yaşamı için hayati öneme sahip bir varlık olarak görülen su, aynı zamanda, tarihsel süreç boyunca, birçok uygarlığın gelişiminde de önemli rol oynamıştır. Bunun en açık kanıtı ise eski medeniyetlerin ve çoğu yerleşimin hep akarsu, göl gibi su alanlarının kenarında veya yakınlarına kurulmasıdır. Özellikle de tarımsal faaliyetlerin artmasında etkili olan sulama kanalları ve su alma yapıları tarihte inşa edilen öncü su yapıları olarak bilinmektedir.1

 

İnsanlar aynı zamanda özellikle akarsuların yüksek akışa geçtiği zamanlarda suyun verebileceği zararlara karşı da bazı su yapıları inşa etmişlerdir. Yapılan araştırmalarda, bu amaçla yapılan en eski su yapılarının M.Ö. III. ve II. binyıllarda, daha çok yüksek debili nehirlerin kontrol edilmesi ve elbette ki tarımda sulama amaçlı olarak özellikle Nil, Fırat-Dicle, İndus ve Huang-He havzalarında yapıldığı ortaya konulmuştur.2

 

Anadolu, M.Ö. 3000’li yıllara kadar ilk önemli örneklerinin bulunduğu su yapıları açısından zengin bir coğrafyadır. Birçok medeniyete ev sahipliği yapmış olan bu topraklarda; Hitit ve Urartu Döneminden kalan barajlar, kanallar, kehrizler yanında, Batı ve Güney Anadolu’da Helenistik, Roma ve Erken Bizans Dönemlerinden kalan barajlar, su yolları ve su kemerleri ile açık ve kapalı sarnıçlar bulunmaktadır. Benzer yapıların inşa edilmesine Selçuklu ve Osmanlı Dönemlerinde de devam edildiğinden, bu durum, ülkemizi su yapıları açısından da adeta bir açık hava müzesi haline getirmiştir.2

 

Türkiye sınırları içinde, tarihi dört bin yıla uzana çok sayıda su mimarisi örnekleri bulunmaktadır. Bazıları, yapımlarının üzerinden geçen yüzlerce hatta binlerce yılın ardından hâlâ yapıldıkları coğrafyalara hizmet vermektedir.

 

Medeniyet

Dönem

Su Yapısı

Konum

Hitit

M.Ö. 2. Binyıl

Barajlar, Memba suyu Toplama haznesi,  su yolu

İç Anadolu

Urartu

M.Ö. 1. Binyıl, ilk yarısı

Kanal, Baraj, Galeriler

Doğu Anadolu

Helen, Roma, Bizans

M.Ö 1. Binyıl, ikinci yarısı  ila M.S. 1.yy

İsale sistemi, Sarnıçlar, tüneller, Barajlar

Batı ve Güney Anadolu

Selçuklular

10 – 13. Yy

İsale sistemi ile sulama kanalları

Türkiye’nin çeşitli bölgeleri

Osmanlılar

13 – 20. Yy

İsale sistemi ve barajlar

Türkiye’nin çeşitli bölgeleri

Türkiye Cumhuriyeti

1923 – günümüz

Her tipte su yapısı

Türkiye’nin çeşitli bölgeleri

 

Su mimarisi örnekleri, M.Ö. 2. Binyılda Orta Anadolu’yu hâkimiyeti altına alan Hititler’den, M.Ö. 1. Binyılın ilk yarısında Doğu Anadolu’da hüküm süren Urartular’a; Batı ve Güney Anadolu’da M.S. 1. Binyılda damgasını vuran Hellenistik, Roma, Bizans döneminden, 11 ve 14. yy’da Orta ve Doğu Anadolu’da Selçuklu dönemine ve son olarak 14. yy’dan 20.yy başlarına kadar süregelen Osmanlı İmparatorluğuna kadar uzanıyor.3

 

Kaynaklar:

 

1. Güngör, S. S. Osmanlı Su Mimarisi ve 19. Yüzyılda Osmanlı Su Yapıları. Türk Hidrolik

Dergisi, 5(1), 32-48.

 

2. Öziş, Ü. 2015. Tarihi Su Yapıları Açısından Türkiye’nin Dünyadaki Önemi. İTÜ Vakfı

Dergisi, 70, 49-51.

 

3. Öziş, Ü. (2015). Water Works Through Four Millenia in Turkey. Environmental

Processes, 2(3), 559-573.

Paylaş