Karbon Döngüsü

“90’lı yıllarda karbon döngüsü ve çeşitli karbon depolarının büyüklükleri (Gigaton karbon cinsinden, Gt C) ile bu depolar arasında meydana gelen yıllık akış. Endüstriyel dönem öncesi karbon akışları siyah, insan etkisi ile atmosfere salınan karbonun neden olduğu değişimler ise kırmızı ile gösterilmiştir. ”[1],[2]

Karbon döngüsü, gezegenimizde yer alan karbondioksit (CO2)ve diğer karbonlu bileşiklerin (HCO3-), atmosfer, deniz ve okyanuslar ile karalarda nasıl depolandığını ve hangi süreçlerle birbirleri arasında hareket ettiğini ifade eder. Karbon, yaşamın temel yapıtaşlarından biridir.

Tüm canlılar, karbon içerikli bileşikler olan organik moleküllerden oluşur. Yani, karbon döngüsü oldukça önemlidir. Atmosfer, karbon döngüsünde en önemli rolü oynar. Burada karbon, karbon dioksit formunda bulunur. Atmosferdeki karbon dioksit döngüye fotosentez yoluyla girer. Bitkiler tarafından alınan karbonun bir kısmı solunum yoluyla yeniden atmosfere geri döner. Kalan karbon, bitki dokularının yapımında kullanılır. Daha sonra otçulların bitkileri yemesiyle besin zincirinde ilerler ya da bir kısmı bitkinin ölmesiyle ayrıştırıcılara geçer. Hayvanlar ve ayrıştırıcılar karbonun bir kısmını, solunum yoluyla tekrar karbon dioksit olarak atmosfere salar. Kalan kısım da, ayrışarak toprağın bir parçası olur. Uzun bir zaman sonra, bunların bir kısmı sıkışarak petrol ve kömür gibi fosil yakıta dönüşür. Fosil yakıtların yakılmasıyla da yeniden atmosfere salınır.

Okyanuslar, atmosferdeki karbon dioksit seviyesinin belirlenmesinde önemli bir rol oynarlar. Karbon içeren gazlar difüzyon yoluyla okyanus yüzeyi ve atmosfer arasında hareket eder. Su bitkilerinin de fotosentez için sudaki karbon dioksiti kullanmaları gerekir. Okyanus bitkileri de karbonu tıpkı karasal bitkiler gibi depolar. Okyanus hayvanları bu bitkileri yiyerek karbonu depolarlar. Daha sonra, solunum yoluyla karbon dioksiti yeniden suya bırakırlar. Okyanus bitkileri ve hayvanları öldüklerinde suda çürürler (ayrışırlar). Çürüyen bitki ve hayvanlar okyanusun dibine çökerek orada çözünür ya da okyanus dibine yerleşerek tortunun içine gömülürler. Bazı deniz canlıları da karbon gazını okyanus suyundan alır ve kabuklarını yapmak için kullanırlar. Bu canlılar öldüğünde karbon dolu kabukları çözünür ya da okyanus dibine yerleşir. Her ne kadar kayaların oluşumu ve aşınımı uzun bir zaman alsa da, bu süreç de karbon döngüsünde rol alır.

Endüstri devrinden sonra, başta fosil yakıtların kullanılması ile tropik orman arazilerinin yakılarak tarlaya dönüştürülmesi gibi arazi kullanımındaki değişiklikler nedeniyle açığa çıkan fazladan CO2 ise, gezegenimizin kırılan döngülerinden biridir. Bir sera gazı olan CO2 dünyanın ısınmasına ve doğal döngülerde büyük tahribata yol açmaktadır.

 

 

[1] IPCC, 2007: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Solomon, S., D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt, M.Tignor and H.L. Miller (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA;

[2] World Ocean Review, 2015. CO2 reservoir, url: http://worldoceanreview.com/en/wor-1/ocean-chemistry/co2-reservoir/ Son Erişim Tarihi: 2-9-2015